महर्षी धोंडो केशव कर्वे, मुरुड-दापोली
मुरुड, दापोली या कोकणातील सुंदर खेड्यात १८ एप्रिल १८५८ रोजी एका विलक्षण व्यक्तिमत्त्वाचा जन्म झाला. त्यांचे नाव होते धोंडो केशव कर्वे, ज्यांना आपण सगळे महर्षी कर्वे म्हणून ओळखतो. बालपण मुरुडच्या हिरव्यागार, निसर्गरम्य वातावरणात गेले. प्राथमिक शिक्षण इथेच घेतल्यानंतर पुढील शिक्षणासाठी ते बाहेर गेले. पण त्यांच्या आयुष्यातील संस्कार, समाजप्रेम आणि सेवाभावाची बीजे मुरुडच्या मातीतच रोवली गेली होती.
त्या काळात समाजात अनेक अन्यायकारक प्रथा होत्या – विशेषतः महिलांविषयी. शिक्षणाची दारे महिलांसाठी बंद होती, विधवांचे जीवन अत्यंत हालाखीचे होते. अशा कठीण परिस्थितीत कर्वे यांनी विधवांच्या पुनर्विवाहासाठी पुढाकार घेतला. स्वतः विधवा असलेल्या एका स्त्रीशी विवाह करून त्यांनी समाजासमोर एक धाडसी उदाहरण ठेवले. त्यांनी स्त्रीशिक्षणाला नवा आयाम दिला. पुण्यात “हिंगणे स्त्री शिक्षण संस्था” सुरू केली, जी पुढे “महर्षी कर्वे स्त्री शिक्षण संस्था” म्हणून विस्तारली. याच संस्थेमुळे हजारो महिलांना शिक्षण, स्वावलंबन आणि नवजीवन मिळालं.
त्यांनी अनाथ बालिकाश्रम स्थापन केला, जिथे असंख्य मुलींना आधार आणि शिक्षणाची संधी मिळाली. त्यांच्या प्रयत्नांतून पुढे स्नातिका विद्यापीठ म्हणजेच महिला विद्यापीठ उभं राहिलं, जे भारतातील पहिलं महिला विद्यापीठ ठरलं. हे कार्य केवळ महाराष्ट्रातच नाही तर संपूर्ण देशात समाजसुधारणेचं प्रेरणादायी उदाहरण ठरलं.
महर्षी कर्वे यांच्या आयुष्याचा प्रवास शंभर वर्षांपेक्षा जास्त होता. त्यांनी दीर्घायुष्यातील प्रत्येक क्षण समाजासाठी अर्पण केला. १९५८ मध्ये त्यांना भारताचा सर्वोच्च सन्मान भारतरत्न देऊन गौरविण्यात आलं. त्याआधी त्यांना पद्मविभूषण आणि अनेक मान-सन्मान लाभले. तरीही ते साध्यासुध्या जीवनशैलीत राहिले, नम्रतेने समाजसेवा करत राहिले.
आज मुरुड-दापोलीमध्ये त्यांच्या स्मृती जपणारे स्मृतिस्थळ आहे. या स्मृतिस्थळात त्यांचा वापरातील वस्तू, छायाचित्रे, लेखणी, पोशाख यांचा संग्रह आहे. हे स्थळ पाहताना त्यांच्या आयुष्याचा साधेपणा आणि महान कार्य दोन्ही एकाचवेळी अनुभवायला मिळतात.
महर्षी कर्वे म्हणजे समाजसुधारणेचा जाज्वल्य दीपस्तंभ. मुरुडची ही भूमी त्यांचा जन्मस्थळ असल्यामुळे प्रत्येक कोकणकराला अभिमान वाटतो. स्त्रीशिक्षण, विधवा पुनर्विवाह आणि समाजातील स्त्री-पुरुष समानतेचा मार्ग दाखवणारे महर्षी कर्वे हे नाव कोकणच नव्हे तर संपूर्ण भारताच्या इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी लिहिलं गेलं आहे.
